EMDR Terapisi Nedir? Travma Terapisti Psikologundan Detaylı Rehber

19 yıllık meslek hayatım boyunca gördüm ki insan ruhu kendi kendini korumak için tasarlanmış muhteşem bir sisteme sahiptir. Bu sistemi evimizdeki bir yangın alarmı gibi düşünebilirsiniz. Görevi basittir: gerçek bir tehlike olduğunda, yani bir yangın çıktığında bizi uyarmak için çalmak.

Zihnimizdeki Bozuk Yangın Alarmı

Travma, o sistemin gerçekten bir yangınla karşılaştığı andır. Alarm, olması gerektiği gibi tüm gücüyle çalmıştır, sizi korumak için bedeninizi ve zihninizi kaç, savaş ya da don moduna geçirmiştir. Buraya kadar her şey normaldir, alarm görevini yapmıştır.

Asıl sorun yangın bittikten sonra başlar. Bazen yangının dehşeti o kadar büyük olur ki alarm sistemi arızalanır ve açık konumda takılı kalır. İşte travma sonrası stres budur: sürekli çalan, bozuk bir yangın alarmı. Yangın çoktan sönmüş, tehlike geçmiştir. Ama o alarm en ufak bir duman şüphesinde bile tüm ev alevler içindeymiş gibi çalmaya devam eder. Mutfakta pişen bir yemeğin kokusu, egzoz dumanı, bir filmdeki siren sesi gibi normalde zararsız olan şeyler, bozuk alarm için birer yangın işaretine dönüşür.

Alarm her çaldığında, kişi yangın anındaki dehşeti, kalp çarpıntısını ve korkuyu yeniden yaşar. Bir süre sonra hayat, o alarmı neyin tetikleyeceğini bilmeden sürekli parmak ucunda yürümek zorunda kalınan bir mayın tarlasına döner. Çoğumuz bu alarmı susturmak için yanlış şeyler deneriz: kulaklarımızı tıkarız (duygusal hissizleşme), alarmı duvardan söküp atmaya çalışırız (kaçınma davranışları) ya da ona bağırırız (kendimizi suçlama). Ama hiçbiri işe yaramaz, çünkü sorun alarmın sesinde değil, takılı kalan anahtarındadır.

EMDR terapisi, o takılı kalmış anahtarı düzelten bir sistem uzmanı gibidir. Seans sırasında yapılan ritmik göz hareketleri, dokunuşlar ya da sesler rastgele değildir. Bunlar beyne özel bir sinyal gönderir: şu anki uyaran bir tehlike değil, sistemi yeniden kalibre etme komutudur. Bu sayede beyin, korku yüzünden normalde ulaşamadığı sıkışmış anahtara erişebilir ve tehlikenin geçtiği bilgisini doğru şekilde işler.

EMDR terapisinin sonunda alarm sistemi sökülüp atılmaz, çünkü ona hâlâ ihtiyaç vardır. Sadece tamir edilir ve yeniden kalibre edilir. Artık mutfaktaki yemek kokusuyla değil, sadece gerçek bir tehlike olduğunda çalar.

EMDR Terapisi Nasıl Çalışır?

Seanslarda kişi travmatik bir anıya odaklanırken, aynı anda sağ ve sol beyin yarım kürelerini sırayla uyaracak bir ritim devreye girer. Bu ritim göz hareketleriyle, sesle ya da dokunsal uyaranla sağlanabilir. Bu durum beyne bir çeşit “şimdi güvendesin, bilgiyi işleyebilirsin” sinyali verir. Beyin, rüya görme evresinde (REM) yaptığı işleme sürecine benzer şekilde anıyı yeniden gözden geçirmeye başlar.

Sonuç olarak amigdala sürekli alarm çalmayı bırakır, hipokampus anının yerini ve zamanını netleştirir, prefrontal korteks ise kontrolü geri alarak “bu yaşandı, ama artık burada değil, tehlike geçti” mesajını verir. Beyin, anıyı duygu yüklü bir tehdit olmaktan çıkarıp geçmişte yaşanmış bir deneyim olarak saklamaya başlar.

EMDR’ın açılımı İngilizce “Eye Movement Desensitization and Reprocessing” kelimelerinin baş harflerinden oluşur ve Türkçeye Göz Hareketleri ile Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşlemleme yöntemi olarak çevrilir.

EMDR Terapisi Hakkında Merak Edilenler

EMDR tedavisi fobiler, panik atak bozukluğu, agorafobi ve diğer özgül fobiler için etkili midir? EMDR’ın fobilerin tedavisinde etkili olduğunu gösteren çok sayıda çalışma vardır. Ancak herkeste aynı oranda etkili olmayabilir. Rahatsız edici travmatik anılara dayalı gelişen fobilerde (örneğin köpek ısırmasından sonra gelişen köpek fobisinde) etkili sonuç alınır. Nedeni bilinmeyen fobi ve anksiyete sorunlarında ise etkisi daha sınırlıdır.

EMDR tedavisi her psikolojik sorunda uygulanır mı? Hayır. EMDR, travmatik anıların tedavisi için geliştirilmiştir ve travma sonrası stres bozukluğu tedavisinde etkinliği gösterilmiştir. Ancak üzücü ya da travmatik bir deneyimin ardından ortaya çıkan diğer bozuklukların azaltılmasında da oldukça etkilidir.

EMDR terapisi nasıl etkili olmaktadır? Fiziksel bir yaramız, olumsuz koşullar oluşmadığı sürece kendi kendine iyileşebilir. Psikolojik dünyamızda açılan yaralar da benzer şekilde doğal bir iyileşme potansiyeline sahiptir. Ancak travmanın ne zaman olduğu (özellikle çocukluk döneminde), ne kadar sürdüğü, tetikleyicilerinin olup olmaması, uzman desteği alınıp alınmadığı ve sosyal desteğin varlığı gibi faktörler bu doğal iyileşme sürecini kesintiye uğratabilir. EMDR terapisi yaptıranlar, genellikle bu doğal bilgi işleme süreci tıkanmış ve olumsuz yaşantıyla ilgili resim, düşünce ve duyguları işlenmeden kalmış kişilerdir. Burada önemli olan, EMDR ile acı anıların silinmemesi, sadece sindirilmesidir.

Göz hareketleri EMDR tedavisi için gerekli midir? Göz hareketleriyle işlemleme en sık kullanılan yöntem olsa da EMDR yalnızca bu tekniğe dayalı basit bir işlem değildir. Göz hareketleri, danışanın dikkatini dış bir uyarana verirken aynı anda içsel rahatsız edici anıya da odaklanabilmesi için kullanılır. Ellere ya da bacaklara dokunma ve işitsel uyarım gibi başka yöntemler de sıklıkla kullanılır. Önemli olan, danışanın en rahat odaklanabileceği uyarımı seçmesidir.

Göz hareketlerinin terapideki işlevi nedir? EMDR yöntemini geliştiren Shapiro, rahatsız edici düşüncelere eşlik eden duygusal sıkıntının gözlerin kendiliğinden hareketiyle azaldığını fark etmiştir. Göz hareketleriyle limbik sistem ve amigdala uyarılır, duygu olarak kodlanan uyaranlar yeniden ve doğru şekilde işlenir. Bilateral uyarım ile beynin sol yarımküresinde kayıtlı travmalar sağ yarımküreye aktarılır ve anının duygusal yoğunluğu azaltılarak bir tür duyarsızlaştırma sağlanır.

EMDR terapisi hipnoza benziyor mu? Her iki yöntem de bilinçdışındaki işlenmemiş travmalar üzerinde çalışsa da EMDR hipnozdan farklıdır. Hipnozda kişinin trans haline geçmesi ve telkinlerle yönlendirilmesi söz konusudur. EMDR’da böyle bir trans hali amaçlanmaz. Danışan, olumsuz duygular geldiğinde bunları bilinçli şekilde yaşar ve daha aktif bir rol üstlenir; anıyı işleme sırasında istediği zaman ara verebilir.

EMDR başarı oranı yüksek bir yöntem midir? Travmatik bir yaşantı ya da anı söz konusu olduğunda EMDR’ın başarı oranı oldukça yüksektir. Ancak bu oran herkes için aynı olmayabilir.

Birkaç seans EMDR aldım ama değişiklik yok, ne yapmalıyım? EMDR genellikle etkisini ilk seanstan itibaren gösterir. Üç seans sonunda hiçbir değişiklik yoksa bu yöntem sizin için uygun olmayabilir.

EMDR terapisinde ilk görüşmede hemen çalışmaya başlanıyor mu? Hayır. Önce genel bir değerlendirme yapılır: mevcut sorunlar, kişilik yapısı, kişisel öykü, terapi beklentileri ve EMDR’a uygunluk gibi bilgiler alınır. Terapistle güvene dayalı bir ilişki kurulduktan sonra, danışanın kendini sakinleştirebilme becerisinin değerlendirildiği bir hazırlık dönemi yaşanır. Danışanlar genellikle bir ya da iki seans sonra anıları işlemeye hazır hale gelir.

Travmatik anılardaki rahatsızlığı aynı yoğunlukta tekrar yaşayacak mıyım? Hedef, danışanın seansta yoğun rahatsızlığı uzun süre yaşaması değildir. Danışanların bu yaşantıları tolere edebilecekleri sınırlar içinde kalmaları sağlanır. Yüksek düzeyde bir rahatsızlık hissi olsa bile bu genellikle birkaç dakika sürer ve ardından hızla rahatlama sağlanır.

EMDR tedavisinin yan etkisi var mıdır? Deneyimsiz bir EMDR terapisti ile bilinçdışında bastırılmış travmatik olayların gün yüzüne çıkması zorlayıcı olabilir. Diğer terapi yöntemlerine hakim, deneyimli bir EMDR terapisti ile bu süreç çok daha hızlı ilerler. Terapi sırasında ve sonrasında yoğun anılar, hisler ya da canlı rüyalar görülebilir; bunlar yan etki değil, anıların işlenmesi sırasında görülebilen doğal reaksiyonlardır.

EMDR tedavisinden ne beklemeliyim? Her vaka benzersizdir, ancak takip edilen standart bir aşamalı yaklaşım vardır: tam anamnez alınması, danışanın hazırlanması, hedeflerin belirlenmesi, geçmiş-şimdi-gelecek ile ilişkili yönlerin işlenmesi ve devam eden değerlendirme. Terapötik ittifak kurulduktan sonra terapist, travmaya yol açan anıları ve bu anıların yarattığı hisleri derecelendirir, en çok etkileyen anıdan başlanır. Danışan en rahat odaklanabileceği uyarımı (göz hareketi, ses ya da dokunuş) seçer ve süreç ilerledikçe anının olumsuz duygusal etkisi azalırken olumsuz düşünceler daha işlevsel olanlarla yer değiştirir.

Kaç seans sonra olumsuz anılardan kurtulurum? Seans sayısı probleme ve danışanın geçmişine bağlıdır. Araştırmalar, bir travmanın genellikle 3 seansta işlenebileceğini göstermiştir. Ortalama olarak her bir olumsuz yaşantı için 3 ile 12 seans arasında yüzde 70 oranında iyileşme kaydedilebilmektedir. Bir anıyı ele almak, benzer türdeki işlenmemiş anıları da olumlu etkilediğinden geçmişteki her deneyimi tek tek çalışmak gerekmez.

EMDR süreci içinde yapmam gerekenler var mı? EMDR alırken sosyal destek sisteminizi harekete geçirmenizi öneririm. Aklınızdan ve kalbinizden geçenleri terapistinizle dürüstçe paylaşın, çünkü siz çabalamadıkça sürecin kendiliğinden ilerlemesi beklenemez.

EMDR sadece travmatik olaylarda mı etkilidir? EMDR özellikle travmatik olayların çözümlenmesinde başarılıdır. Bununla birlikte depresyon, kaygı bozuklukları, panik atak, fobi, öfke sorunları, yas ve kayıp, OKB, cinsel taciz, beden algısı bozukluğu ve psikosomatik rahatsızlıklarda da kullanılabilir. Sınav kaygısı, sigara bırakma ve özgüven geliştirme çalışmalarında da etkilidir.

EMDR çocuklara uygulanabilir mi? Evet. Çocuklar için ayrı bir protokol bulunmaktadır ve terapisti uygulayan psikoloğun bu konuda ek eğitim almış olması gerekir.

EMDR terapisi kimler için ve ne zaman uygun değildir? Kişinin duygusal acıları yaşayabilme kapasitesi ve kendini sakinleştirebilme yetisi gereklidir. Psikotik bozukluklarda ve ağır kişilik bozukluklarında etkisi sınırlıdır. Yeni bir kayıp yaşanmışsa ve yas tutulmadıysa EMDR uygun bir seçenek değildir; yas sürecinin tamamlanması, genellikle en az altı ay sonra gerekirse EMDR uygulanabilir.

EMDR’ın etkileri kalıcı mıdır? Terapi tamamlandıktan sonra 3, 9, 15 ay ve 5 yıl sonra yapılan değerlendirmelerde danışanların büyük çoğunluğunun elde ettikleri faydayı koruduğu bulunmuştur.

EMDR terapisi zararlı mı? EMDR, psikodinamik terapi, bilişsel davranışçı terapi ve rogerian terapi yaklaşımlarına dayanan bir psikoterapi tekniğidir. Bu terapilerde uzmanlaşmamış kişilerin uyguladığı EMDR bazen danışana zarar verebilir; deneyimli ve yetkin bir EMDR terapisti ya da psikoloğun elinde ise bu risk çok düşüktür. Yani sorunun kaynağı yöntemin kendisi değil, uygulayan kişinin yetkinliğidir.

Online EMDR Terapisi Mümkün mü?

EMDR terapisi özü itibarıyla yüz yüze yapılması daha uygun bir yöntem olsa da özellikle pandemiden sonra online uygulama şekli yaygınlaşmıştır. Online terapi sürecinde bilateral uyarımların takibi ve bedensel değişikliklerin fark edilmesi gibi detaylara uyulduğu sürece EMDR online olarak da uygulanabilir.

Çevrimiçi EMDR, bu yapılandırılmış terapi protokolünün güvenli bir video konferans platformu aracılığıyla uygulanmasıdır. Terapistler göz hareketleri için çeşitli kanıtlanmış yöntemler kullanır:

• Görsel uyaran: Terapist parmağını ekranda hareket ettirir ya da özel yazılımlar aracılığıyla ekrandaki bir noktanın ritmik hareketi takip edilir.
• İşitsel uyaran: Danışan kulaklık takar, terapist sırayla sağ ve sol kulaktan gelen sesler kullanır.
• Dokunsal uyaran: En yaygın yöntemlerden biri, danışanın kollarını göğsünde çaprazlayıp omuzlarına ritmik olarak dokunduğu “kelebek kucaklaması” (butterfly hug) tekniğidir.

Bilimsel kanıtlar da bu yöntemi destekliyor. 2023 yılında Frontiers in Psychiatry dergisinde yayımlanan ve 16 farklı çalışmayı bir araya getiren bir analiz, çevrimiçi EMDR’nin travma sonrası stres bozukluğu, anksiyete ve depresyon belirtilerini azaltmada oldukça etkili olduğunu ortaya koymuştur. Terapiyi tamamlama oranları, tedavi memnuniyeti ve semptomlardaki azalma açısından çevrimiçi ve yüz yüze EMDR arasında anlamlı bir fark bulunmadığı gösterilmiştir. Yakın zamanda yapılan randomize kontrollü bir çalışma, çevrimiçi EMDR’nin trafik kazası mağdurlarında travma belirtilerini önemli ölçüde düşürdüğünü kanıtlamıştır.

EMDR terapisi eğitimi Türkiye’de EMDR Terapisi Derneği tarafından verilmektedir.

Kaynakça

• McGowan, I. W., Fisher, N., & Lazberg, M. (2021). A systematic review of the evidence for the delivery of eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy via telehealth. Journal of EMDR Practice and Research, 15(4), 241-255.
• Menzies, R. (2022). A naturalistic comparison of the effectiveness of online vs. in-person eye movement desensitisation and reprocessing (EMDR) therapy. Counselling and Psychotherapy Research, 22(4), 856-864.
• Pérez-García, G., Tellez, A., de la Maza, M., & Moreno-Alcázar, A. (2023). An online EMDR protocol for the treatment of PTSD and subthreshold trauma symptoms: A randomized controlled trial. Frontiers in Psychiatry, 14, 1145398.
• Shapiro, F. (2018). Eye movement desensitization and reprocessing (EMDR) therapy: Basic principles, protocols, and procedures (3rd ed.). The Guilford Press.