Satir'in Yaşantısal Aile Terapisi

Yaşantısal aile terapisinin önemli teorisyenleri arasında David Kantor, Fred Duhl, Bunny Duhl, Virginia Satir, Carl Whitaker, Walter Kempler, August Napier, David Keith, Leslie Greenberg ve Susan Johnson yer alır.

Yaklaşımın Temelleri

Yaşantısal aile terapisi 1960’larda hümanistik var oluşçu akımın dışında ortaya çıkmıştır. Bu terapide ağırlıklı olarak Gestalt teknikleri, psikodrama ve danışan merkezli terapinin izleri görünür. Terapinin odak noktası geçmiş bilgilerden çok şimdi ve buradadır (here-and-now). Yüz yüze olmak, süreç, gelişim ve eylem terapideki anahtar kavramlardır; teorik ve soyut faktörler en aza indirilmiştir.

Aile içinde yaşanılan deneyimlerin niteliği, psikolojik sağlığı ölçmede ve gerekli müdahale yöntemlerini belirlemede önemli bir noktadır. Yaşantısal aile terapisi duygular üzerinde etkiye çalışır; bireysel ve ailesel işlevsellik için duyguların açığa vurulması ve farkındalık üzerinde durur. Sağlıklı aile, duyguların karşılıklı yaşandığı ve aile içindeki yaşamın canlı bir şekilde paylaşıldığı ailedir. İşlevsiz aile ise duygular ve etkileşimler konusunda katı, dirençli ve empati becerisi olmayan aile olarak tanımlanır.

Yaklaşımın temelinde, bireylerin aile içinde duygularının farkında olmadıkları, bu yüzden duygularını bastırdıkları varsayımı yatar. Bireyler bu şekilde davrandıkça ve yeni duygularını fark etmedikçe ya da açığa vurmadıkça, ailede “duygusal ölüm” (emotional deadness) gerçekleşir ve bu, ailedeki işlevsellik düzeyini aşağı çeker. Bu işlevsizliği giderebilmek için aile üyelerinin etkileşime girmesi ve duygularını açık bir şekilde ifade etmesi sağlanmaya çalışılır.

Virginia Satir (1916-1988)

Wisconsin’de bir çiftlikte doğmuş, üç yaşında okumayı öğrenmiştir. Hastalığından dolayı yedi buçuk yıl okuldan ayrı kalmış, bu durum diğer insanlara karşı duyarlılığını artırmıştır. Bu duyarlılık, öğretmenliği bırakıp sosyal çalışmacı olarak ailelerle çalışmaya başlamasında etkili olmuştur.

Satir’in yaklaşımının temeli, genç şizofren bir kadını tedavi etmesiyle atılmıştır. Koruyucu bir rol almak yerine hastanın annesini, ardından babasını ve en büyük erkek kardeşini, aile dengeye ulaşıncaya kadar terapiye dahil etmiştir. Murray Bowen ve Don Jackson’ın şizofrenili ailelerle yaptıkları çalışmalardan etkilenmiş, klinik deneyimlerinden sonra hem geleneksel hem kompleks olan kendi yaklaşımını oluşturmuştur.

Satir’in bireylerin gelişme potansiyeline sahip olduğuna dair sarsılmaz bir inancı vardı. Ailedeki etkili ve etkisiz iletişim örüntüleri üzerinde durmuş, benlik değeri ve özgüven odaklı çalışmalarında hümanistik yönelimli olmuştur. Birbirinden farklı 5000 aile ile çalışmış ve sağlıklı aileyi, karşılıklı ve açık olarak duygularını paylaşan aileler olarak tanımlamıştır. 1964’te ilk kitabı olan “Birleşik Aile Terapisi” (Conjoint Family Therapy) ile uluslararası alanda dikkat çekmiştir.

Carl Whitaker (1912-1995)

New York’ta doğmuş, utangaçlığından dolayı ailesinden başka sosyal ortamı olmamıştır. 1932’de tıp fakültesine girmiş, halk sağlığı servisinde çalışmaya ilgi duymuştur. Bir hastasının ameliyat sırasında ölmesi hayatını değiştirmiş, bu olaydan sonra psikiyatriye yönelmiştir. İkinci Dünya Savaşı sırasında Tennessee, Oak Ridge’e görevlendirilmesiyle burada kuramını temellendirmiştir; yarım saatlik oturumlarda günde on iki hasta ile görüşmüş ve bu oturumlarda bilinçdışı (spontaneous unconscious) tekniğini kullanmıştır.

34 yaşında Emory Üniversitesi Psikiyatri Bölümü’nde kürsü sahibi olmuş, şizofren hastalarla çalışarak özgün yaklaşımını geliştirmiştir. Daha sonra Wisconsin Üniversitesi’ne geçerek zamanının büyük bölümünü ailelere ve pratisyenlere rehberlik ederek geçirmiştir. Whitaker’ın yaklaşımı oldukça sezgisel ve doğaldır, yapılandırmacı değildir; “anlamsızlık” (absurdity) terimini kullanmış, ailelere serbest davranışsal ve duygusal yolla sataşarak çalışmıştır. Yaklaşımı “Yaşantısal Sembolik Aile Terapisi” (Experiential Symbolic Family Therapy) olarak adlandırılmıştır.

Whitaker’ın Kullandığı Teknikler

Whitaker, terapötik süreçte yedi farklı yardım müdahalesi olduğunu vurgular:

• Gelişimi desteklemek için semptomları yeniden tanımlama: Terapist, ailelerin verimsiz davranışlarını görmelerini sağlamaya çalışır.
• Gerçek yaşam stresi yerine hayali alternatifler: Aile üyelerinin gelişim odaklı fikirlerinin işlevsel olup olmadığını belirlemeye yardımcı olur, role playing ile somutlaştırılabilir.
• Kişiler arası stres ile iç stresi birbirinden ayrıştırma: İki stres tipi de aile içinde gelişir, farklı müdahale yöntemleri gerektirir.
• Pratik müdahalede bulunma: Aile üyeleri zaman zaman somut müdahalelere ihtiyaç duyar.
• Aile üyelerinin çaresizliklerini artırma: Duyguların abartılması, bastırmayı ve bazı acıları görmezden gelmeyi önleyebilir.
• Duygusal yüzleştirme: Davranışlara odaklanmadan önce duygular analiz ettirilir.
• Çocuklara akran gibi değil çocuk gibi davranmak: Terapist çocuklarla oynar, çocuklara değerli olduklarını hissettirir.

Satir’in Kullandığı Teknikler

Satir’in müdahalesinde ben mesajları kullanarak etkili iletişim, aile portresi, koreografi, mizah, dokunma, destek (props) ve aileyi yeniden yapılandırma teknikleri yer alır.

“Ben” Mesajlarını Kullanma: İşlevsel olmayan ailelerde üyeler “ben” mesajları yerine “biz” mesajlarıyla iletişime geçmeye çalışır. Terapistler, üyeleri duygularını ifade ederken “ben” mesajları kullanmaya yönlendirir. Örneğin bir anne, “isteklerime cevap vermediğin zaman hayal kırıklığına uğramış hissediyorum” diyebilir. Ben mesajları duyguların kişisel olarak ve sorumluluk bilinciyle ifade edilmesini sağlar, iletişime eşitlik ve denge getirir, benlik saygısını yükseltir. Ben mesajlarıyla iletişim gerçekleşmediğinde ise Satir’e göre üyeler dört role girerler:

• Suçlayıcı (Blamer): Odağa başkalarını koyar, sorumluluktan kaçar; “bu senin hatan” gibi.
• Sakinleştirici/Kabul Edici (Placater): Çatışmadan kaçınır, karşısındakini memnun etmeye çalışır.
• Dikkat Dağıtıcı/Patavatsız (Distractor): Konuyla ilgisiz şeyler konuşur, kaçamak cevaplar verir.
• Akılcı (Computer/Rational Analyzer): Bilişsel düzeyde iletişime geçer, duygusal olmaktan kaçınır.

Satir, aile üyelerinin iletişimini uyumlu hale getirmek için “iletişim duruşu” tekniğini kullanır; üyelerden fiziksel duruşlarını abartarak ifade etmeleri istenir. Bu, duygusal farkındalığı artırırken duyguların nasıl ortaya çıkıp geliştiğini görme şansı verir.

Aile Portresi (Sculpting): Aile üyeleri, kendilerinin bir veya daha fazla aile üyesiyle kurduğu ilişkiyi sembolize eden pozisyonlarını çizerler. Dört adımdan oluşur: tablo oluşturma, rol oynayanları seçme, bir portre yaratma ve portre süreci.

Koreografi (Choreography): Aile üyelerinden birbirleri arasındaki ilişki kalıplarını sembolik olarak canlandırmaları istenir; pandomime benzer. Bu canlandırmalar, duygular ve deneyimler açığa çıkıncaya kadar birkaç kez tekrarlanır, ardından terapist ve aile üyeleri neler olduğunu konuşur.

Mizah: Genellikle ailelerdeki katı pozisyonların absürdlüğünü göstermek için kullanılır. Başarılı olursa gerilimi azaltır ve içgörü sağlar; başarısız olursa aileyi soğutup uzaklaştırabilir. Bu yüzden dikkatle kullanılan bir tekniktir.

Dokunma: İletişim kurmak için kullanılır, genellikle omza yapılır; bireylerin sınırlarını ihlal etmemek gerekir.

Destek (Props): Satir, ailelerle çalışmalarında iple bağlama ve gözbağı gibi sembolik destekler de kullanmıştır. Örneğin bütün üyeleri bellerinden birbirine bağlayıp hareket etmelerini isteyerek, bir üyenin hareketinin diğerlerine bağlı olduğunu fark ettirir.

Aileyi Yeniden Kurma (Family Reconstruction): Satir’in 1960’ların sonlarına doğru geliştirdiği bu teknik, aile üyelerinin köklerinden gelen işlevsel olmayan kalıpları keşfetmelerine yardımcı olmayı amaçlar. Üç amacı vardır: eski öğrenmelerin kaynağını gösterme, ebeveynlerin kişiliklerine daha gerçekçi bakma ve kendi kişiliklerini bulmalarını kolaylaştırma. Bu süreçte aile haritası (üç kuşak yapısını gösteren temsil), aile yaşam olayları kronolojisi ve etki çemberi araç olarak kullanılır.

Diğer Yaşantısal Teknikler

• Oyun terapisi: Daha çok çocuklarla iletişim kurmak için kullanılır, Carl Rogers’tan esinlenen çocuk merkezli oyun terapisine dayanır.
• Evlat terapisi (Filial Therapy): Çocuğun problemlerini ebeveyn-çocuk ilişkisi bağlamında ele alır.
• Aileyi resmetme (Family Drawings): Katılımlı aile karalaması, birleşik aile resmi ve ailenin yaşam alanının sembolik resmini çizme gibi farklı uygulamaları içerir.
• Kukla oynatma: Aile üyesinden kuklalar kullanarak bir hikaye anlatması istenir; özellikle çocuklarla, gördükleri kabusları güvenli bir şekilde canlandırmak için kullanılır.

Terapistin Rolü ve Tedavi Süreci

Terapist, aile üyelerinin kendilerini ve diğerlerini anlamalarını sağlar, yeteneklerini keşfetmelerine ve açık iletişime geçmelerine yardımcı olur. Yaşantısal terapistler ortamın sıcak, kabul edici ve saygılı olmasına dikkat eder.

Whitaker’ın yaklaşımında üç aşama vardır: bağ oluşturma (engagement), katılma (involvement) ve çözülme (disentanglement). Bağ oluşturma aşamasında terapist kendi duygularını, hayallerini ve yaşantılarını aileyle paylaşır. Katılma aşamasında terapist mizah ve yüzleştirme gibi yollarla yeni davranışlar denenmesine yardım eder. Yapılandırmacı eylem başladıktan ve roller değiştikten sonra terapist aileden ayrılır.

Benzer şekilde Satir’in Human Validation Process Model’i üç bölümden oluşur: kontak kurma (making contact), kaos (chaos) ve bütünleşme (integration). İlk aşamada Satir her kişinin elini sıkar, dikkatini o kişiye odaklar; amaç öz saygısını artırmaktır. İkinci aşamada üyeler arasında kaos ve sorunlar ortaya çıkar, bireyler risk alır ve yaşadıkları acıyı paylaşır. Son aşamada bütünleşme ve yakınlık üzerine çalışılır.

İşlemler tamamlandıktan sonra aile terapisi sonlandırılır. Üyelerin samimi bir şekilde paylaşımda bulunması, tartışabilmeleri ve sonuçlarının sorumluluğunu alarak tercih yapmaları olumlu işaretlerdir. Açık iletişimin sağlanması, tedavinin bitmeye hazır olduğunun bir başka göstergesidir.

Diğer Teorilerle Karşılaştırma

Psikodinamik ve Bowen aile terapilerinden farklı olarak, yaşantısal aile terapistleri geçmişe değil bugüne odaklanır. Bu terapi bireylerin gelişimini ve ilişkilerini destekler; kişisel gelişim önemli olsa da, ailenin işlevsel olmayan davranışlarını değiştirmesi için tek başına yeterli olmayabilir. Yaklaşımın karakteristik bir özelliği, duyarlı ve karizmatik terapiste olan bağımlılığıdır; Satir ve Whitaker bu profile uygundur ve doğaçlama tarzları onları özgün kılıp taklit edilmelerini zorlaştırmıştır.

Çift ve Evlilik Terapisti Dr. Hüseyin Doğan