0-6 Yaş Çocukların Zihinsel Gelişimi İçin Çocuk Psikologundan Öneriler

Çocuklarınızın 0-6 yaş zihinsel gelişimleri için neler yapmanız gerekiyor, nelere dikkat etmelisiniz? Okul öncesi dönemdeki çocukların zeka ve bilişsel gelişimlerini desteklemek için dikkat edilmesi gerekenleri bu yazıda bulabilirsiniz.

Zihinsel gelişimin temel ilkeleri

• Aynı gelişim evresinde ya da yaşta olan çocukların zihinsel gelişim oranlarında farklılıklar vardır; buna bireysel farklılık denir.
• Çocuğunuz her bir gelişimsel evrede o evreye tipik olan gelişim özelliklerini gösterecektir.
• Yaşantı (eğitim) ile bir evreden diğerine geçiş çocuktan çocuğa daha erken ya da daha geç olabilir.
• Gelişimsel evrelerin sırası değişmez ve her evre kendinden önceki evrelerin kazanımlarını içerir, bu kazanımlara dayalı olarak ortaya çıkar.
• İlk yaşantılar daha çok yeni bilgi edinme, sonraki yaşantılar ise bu bilgileri kullanarak var olan bilgiyi genişletme şeklinde ilerler. Bu yüzden ilk doğru öğrenmeler çok önemlidir.
• Bilişsel gelişim büyük ölçüde ergenliğin sonunda tamamlanır.

Bilişsel gelişimi etkileyen faktörler

Olgunlaşma, zihinsel gelişimin sınırlarını belirler; kısaca yaşla birlikte çocuğun belli başlı özellikleri gösterebilme olgunluğudur. Yaşından önce öğretilmeye çalışılan şeyler çocuklarda yalnızca çaresizlik ve olumsuz duygulara yol açar.

Toplumsal aktarım (sosyal çevre), sosyal çevrenin birey üzerindeki etkisidir. Sosyal çevresi zengin olan çocuğun bilişsel gelişimi daha nitelikli ve hızlı olur.

Aktif yaşantı (deneyim, tecrübe), çocuğun nesnelerle birinci elden yaşantı geçirmesi ve düşünce kalıplarını yeniden örgütlemesidir (oyuncaklarını söküp takması, kediye dokunup sesini duyması gibi).

Bilişsel dengesizlik, önceki yaşantılar ile yeni gelen bilgiler arasındaki belli düzeydeki uyuşmazlıktır ve sürekli olarak bilişsel gelişimi motive eden bir sürece dönüşür. Örneğin telefonun yalnızca konuşmak için kullanıldığını bilen bir çocuğun, o telefonla fotoğraf da çekildiğini görmesi onda bilişsel bir dengesizlik oluşturur ve yeni öğrenmelere kapı aralar.

Özümseme ve uyumsama

Çocuklar en çok özümseme yaparak bilişsel gelişimlerini ilerletir. Özümseme, yeni karşılaşılan uyarıcıları önceden var olan bilişsel şemaların içine yerleştirmektir; yani yeni durum, nesne ve olayları önceden sahip olunan bilgilerle açıklamaya çalışmaktır. Uyumsama ise karşılaşılan durum, nesne ya da olayın farklı olduğunu anlama ve mevcut şemayı bu yeni duruma göre yeniden biçimlendirme sürecidir.

Örneğin annesinin okuduğu masallarda iki başlı canavarların geçmesi, çocukta “iki başlı canlılar canavardır” düşüncesini geliştirmiş olabilir. Bir gün televizyonda genetik bozukluğu olan yapışık ikizleri gören çocuk “anne canavar” diye bağırabilir; burada çocuk yeni gelen bilgiyi önceki bilgisiyle açıklamaya çalışmaktadır (özümleme). Daha sonra bu ikizlerin aslında insan olduğunu öğrendiğinde şemasını buna göre değiştirir (uyumsama).

Bir başka örnek: babasının elinde bir kontrol kalemi gören çocuk, bunu bildiği kalemlerle özdeşleştirip yazı yazmaya çalışabilir (özümleme). Babası kalemin elektrik kaçağı ölçmek için kullanıldığını açıkladığında çocuk bu bilgiyle yazmaktan vazgeçer (uyumsama). Özümlemede gizli bir genelleme, uyumsamada ise gizli bir ayırt etme vardır.

Çocukların daha çok uyumsama yapabilmeleri için yeni yaşantılara açık bir öğrenme ortamı sağlanmalıdır. Bunun için öğretilecek her bilgi fiziksel, sosyal, mantıksal-matematiksel ve duygusal bilgiyi içermelidir. Örneğin bir topun yere düştüğünde zıpladığını deneyimlemek fiziksel bilgi, topun başkalarıyla oynandığını öğrenmek sosyal bilgi, topa vurunca hareket ettiğini anlamak mantıksal bilgi, topun olumlu ya da olumsuz duygu uyandırması ise duygusal bilgi örneğidir.

Okul öncesi dönemin bilişsel sınırlılıkları

Okul öncesi dönemdeki çocukların bilişsel gelişiminin getirdiği bazı sınırlılıklar vardır. Bunlar yaşa ve yaşantıya bağlı olarak zamanla ortadan kalkar.

Sembolik (kavram öncesi) dönem, 2-4 yaş

• Kişilerin sürekliliği: elbisesi ya da görüntüsü değişse bile kişinin aynı kişi olduğunu anlamaktır.
• Animizm (canlandırmacılık): cansız nesnelerin canlıymış gibi algılanmasıdır. Yere düşen oyuncağından özür dilemek, oyuncak bebeğine yemek yedirmek ya da kuşların, çiçeklerin konuştuğuna inanmak animizmle ilgilidir.
• Yapaycılık: doğa olaylarının insan eliyle oluştuğunu düşünmedir (güneşin bir düğmeye basılarak doğduğunu düşünmek gibi).
• Sembolik oyun: duyu-motor dönemde oyunlar daha çok harekete dayalıyken, 1,5-2 yaş civarında sembolik oyunlar ortaya çıkar. Çocuk eylemi tanımlamak için sözcükleri kullanabildiğinde bu zihinsel etkinliği sembolik düzeyde başarmış demektir; ancak kullandığı semboller kendine özgüdür (tavuğa “gıdak”, köpeğe “kuçu kuçu” demesi gibi). Bu oyunlarda çocuk cansız nesnelere canlılık verir, boş fincandan kahve içer ya da nesneleri gerçek kullanım alanının dışında kullanır. Sembolik oyunlarla çocuklar duygularını dışa yansıtır.
• Benmerkezci düşünme: işlem öncesi dönemin en belirgin özelliğidir. Kişinin kendi bakış açısı ile başkasının bakış açısı arasındaki farkı anlayamamasıdır. Piaget’ye göre insanlar doğuştan benmerkezcidir ve yaşları ilerledikçe benmerkezci olmamayı öğrenirler. Bunun göstergesi olan kolektif monolog (çocukların bir araya geldiğinde hep birden konuşup birbirini dinlememesi) ve paralel oyun (çocukların bir arada ama birbirinden bağımsız oynaması) bu dönemde gözlenir.
• Özelden özele akıl yürütme (tek yönlü düşünme): çocuğun birbirine benzeyen iki özel durum arasında, genelleme yapmadan, tek yönlü ve hatalı bir bağlantı kurmasıdır. Örneğin televizyonda köpekbalıklarını izleyen bir çocuğun, hem havlayan hem yüzen balıkların köpekbalığı olduğunu düşünmesi gibi.
• Yanlış bağdaştırma: iki olay arasında hiçbir benzerlik yokken aralarında yanlış bir neden-sonuç ilişkisi kurmaktır. Örneğin en son hastaneye gittiğinde eve bir bebekle dönen annenin, bir dahaki gidişinde de yine bir bebekle döneceğini beklemek. Yanlış bağdaştırma, özelden özele akıl yürütmeden farklı olarak bir akıl yürütme biçimi değildir, yalnızca ilişkisiz olaylar arasında hatalı bağ kurmaktır ve yaşamın her döneminde karşımıza çıkabilir.
• Odaklaşma (merkeziyetçilik): çocuğun karşılaştığı bir durumun yalnızca bir yönüne odaklanıp diğer boyutları göz ardı etmesidir. Genellikle en son karşılaşılan durum akılda tutulur. Örneğin bir günde üç öğün yemek yiyen bir çocuğa akşam “bugün ne yedin” diye sorulduğunda yalnızca akşam yemeğini söyleyebilir. “Bir kilo pamuk mu, bir kilo demir mi daha ağırdır” sorusuna “demir” cevabı vermek de odaklaşmadır, çünkü çocuk ağırlığı değil maddeyi göz önüne almıştır.
• Tersine çevirememe: işlemleri tersinden ele alamama durumudur. 2+3=5 iken çocuk 3+2 işleminin de 5 olduğunu kavrayamayabilir; onar onar 100’e kadar sayan çocuk 100’den geriye aynı şekilde sayamayabilir. Kırılan bir bardağın düşmeden önce sağlam olduğunu anlamakta da zorlanabilir.
• Tek yönlü sıralama ve tek boyutlu sınıflandırma: birbirinden farklı nesnelerin ortak bir özelliğe göre (örneğin mutfakta bulunması) aynı grupta toplanmasıdır.
• Büyüsel düşünce: bu dönem çocuklarında oldukça yaygındır; çocuk gerçek ile hayali birbirinden ayırt edemez, örneğin annesinden sihirle pasta yapmasını isteyebilir.
• Kompleks kavramları anlayamama: “çok fazla” gibi soyut kavramları henüz kavrayamazlar.
• Çoklu anlamlar: sözcüklerin birden fazla anlama gelebileceğini henüz anlayamazlar; kelimeleri yalnızca tek bir anlamına göre değerlendirirler. Bu beceri somut işlemler döneminde gelişir.

Sezgisel dönem, 4-7 yaş

Sezgisel düşünce bu yaşlarda gelişmeye başlar. Çocuklar bütün soru çeşitlerini kullanır, bazı şeyleri bilirler ancak mantıksal düşünceyi kullanmadan bilirler. Bir sonuca varırlar ama nasıl vardıklarını sorulduğunda net bir açıklama yapamazlar; yanıtı hissederler ama nedenini henüz mantıksal olarak açıklayamazlar.

Ebeveynlere ve öğretmenlere öneriler

• Okul öncesi dönemdeki çocuklar büyük kas etkinliklerinden çok zevk aldıkları için yorulduklarının farkına varmadan oynarlar. Bu nedenle bu tür yoğun etkinliklerden sonra sık sık dinlenme arası verilmelidir. Çemberler, denge tahtaları ve büyük bloklar gibi araçlarla denge, koordinasyon ve güç kazanabilirler. Küçük kas becerileri ve görsel algıları henüz yeterince gelişmediğinden, büyük fırçalar, kalın pastel boyalar ve büyük puntolu kitaplarla etkinlik yapmaları daha uygundur.
• Çocuklar yetişkinler gibi düşünemez. Eğitimciler öncelikle çocukların bilişsel yapılarını ve olaylara nasıl baktıklarını anlamalıdır. Bu dönemde çocuklar bilişsel işlem yapamaz ve gördükleri nesnenin dikkat çeken uç noktalarına odaklanırlar. Bu nedenle çocukların çok yönlü öğrenmesi için zengin uyarıcı ortamlar düzenlenmeli; çocuklar objeleri gözlemlemeli, dokunmalı, tatmalı, koklamalı ve hissetmelidir.
• 2-6 yaş dönemindeki çocukların bilişsel yapıları, kuralları ve ahlak ilkelerini soyut olarak anlamak için henüz yeterli değildir. Bu nedenle kurallar, sözcüklerle tartışmak yerine birlikte uygulanarak ve yaşanarak benimsetilmelidir. Bu dönemdeki kural eksikliği “yaramazlık” olarak etiketlenmemelidir.
• Çocuğun bağımsızlık davranışları ve girişimleri desteklenmeli, ortaya koyduğu ürünler takdir edilmeli, kendini olumlu algılaması sağlanmalıdır. Başkalarıyla olumlu iletişim kurabilmesi için öncelikle kendine güven duyması ve kendini değerli bulması desteklenmelidir.
• Çocuğunuzun zihinsel gelişimiyle ilgili şüpheleriniz varsa bir çocuk psikoloğundan ya da gelişimsel psikoloji alanında uzman bir psikolojik danışmandan destek almanızı tavsiye ederim.